Các nhà nghiên cứu cố gắng tối ưu hóa những hiểu biết tiền lâm sàng đồng thời giảm thiểu việc sử dụng động vật, thường chuyển sang sử dụng chó và NHP do kích thước và mức độ liên quan đến sinh lý của chúng. Tuy nhiên, việc điều hướng qua sự phức tạp trong nghiên cứu và sự khác biệt về sinh lý, đặc biệt là ở khỉ và beagle, đặt ra những thách thức đặc biệt. Dưới đây là những cân nhắc chính:
1.Dữ liệu thử nghiệm trước:
Việc thu thập dữ liệu trước thử nghiệm thường xuyên giúp theo dõi những thay đổi theo thời gian, tạo điều kiện thích ứng với các quy trình và xác định tình trạng sức khỏe bất thường. Các thông số như số lượng hồng cầu (RBC), số lượng bạch cầu trung tính và hoạt động của men gan đóng vai trò là chỉ số quan trọng. Loại trừ động vật có thông số bất thường sẽ giúp tăng cường khả năng giải thích dữ liệu.
2.Các biến thiết kế thử nghiệm:
Lấy mẫu máu để nghiên cứu dược động học/dược lực học (PK/PD) là phổ biến nhưng có thể ảnh hưởng đến các thông số như số lượng hồng cầu và hoạt động của enzyme cơ. Việc duy trì các điều kiện tiêu chuẩn hóa trong quá trình lấy mẫu là bắt buộc. Các biến số như tuổi của động vật, chế độ ăn kiêng và đường dùng cũng ảnh hưởng đến việc giải thích dữ liệu.
3.Tế bào hồng cầu:
Chó và khỉ có tuổi thọ hồng cầu dài hơn so với loài gặm nhấm. Sự khác biệt theo khu vực của hồng cầu khỉ ăn cua ảnh hưởng đến số lượng, trong khi các yếu tố như hoạt động của lách và nồng độ huyết sắc tố trung bình trong cơ thể (MCHC) ảnh hưởng đến việc giải thích dữ liệu và tiêu chí loại trừ.
4. Bạch cầu:
Bạch cầu trung tính và tế bào lympho thống trị số lượng bạch cầu trong máu ngoại vi giữa các loài, nhưng tỷ lệ khác nhau đáng kể. Chó thường có số lượng bạch cầu trung tính cao hơn (50-75% số lượng bạch cầu) so với khỉ (25-50%), vẫn vượt quá loài gặm nhấm. Phản ứng viêm mạnh hơn qua trung gian bạch cầu trung tính ở chó và khỉ đặt ra thách thức trong việc giải thích những thay đổi liên quan đến các chất thử nghiệm do số lượng động vật hạn chế và các yếu tố gây nhiễu như tăng bạch cầu do căng thẳng gây ra. Tăng bạch cầu lympho thoáng qua ở khỉ khỏe mạnh có thể là dấu hiệu của nhiễm virus trong hầu hết các trường hợp.
5.Đông máu:
Chó có thời gian protrombin (PT) ngắn nhất, đòi hỏi độ nhạy cao trong máy phân tích đông máu. Một số con beagle thiếu yếu tố đông máu VII, PT hơi kéo dài, có thể phát hiện được trong dữ liệu trước thử nghiệm. Phạm vi thời gian Thromboplastin từng phần được kích hoạt của khỉ (APTT) có thể tăng gấp đôi với các lô thuốc thử khác nhau, khiến việc giải thích trở nên phức tạp. Những sai lệch so với quy trình tiêu chuẩn cần được chú ý.
http://www.prisysbiotech.com/nhp-pharmacology/coagulation-hemostatic-nonhuman-primates.html
6.Chức năng gan:
Alanine aminotransferase (ALT) vẫn là mấu chốt để phát hiện tổn thương tế bào gan. Chó có phạm vi ALT hẹp (25-40 IU/L), cho phép phát hiện nhạy cảm những thay đổi do chất thử nghiệm gây ra. Phạm vi ALT của khỉ rộng hơn, bị ảnh hưởng bởi tuổi tác và thường là nhiễm viêm gan A cận lâm sàng. Tăng ALT thoáng qua sau nhiễm trùng có thể làm phức tạp việc giải thích. Alkaline phosphatase (ALP) nhạy cảm ở chó nhưng không nhạy cảm với các vấn đề về mật ở khỉ. Gamma-glutamyl transferase (-GT) nhạy hơn và đặc hiệu hơn ở khỉ. Tổng bilirubin không đáng tin cậy ở cả hai loài.
7. Chức năng thận:
Nồng độ urê và creatinine ở beagles non rất hẹp, khiến chúng trở thành chỉ số nhạy cảm về tác dụng của thận trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Tuy nhiên, các biến thể ở khỉ còn rộng hơn. Phân tích nước tiểu cung cấp những hiểu biết hạn chế do những thách thức trong việc thu thập mẫu từ động vật không hợp tác. Các kỹ thuật cải tiến như đặt ống thông có thể nâng cao chất lượng mẫu.
8. Chấn thương cơ:
Đánh giá tổn thương cơ ở chó dễ dàng hơn ở khỉ. Chấn thương ngẫu nhiên do các thủ thuật thường gặp ở khỉ, được phản ánh qua những thay đổi trong hoạt động của creatine kinase (CK). Troponin tim là dấu hiệu tốt hơn cho tổn thương cơ tim ở cả hai loài, vượt qua isoenzym.
9.Carbohydrate, Protein và Lipid:
Đường huyết ở khỉ thường thấp hơn nhưng có thể tăng do căng thẳng trong quá trình thu thập. Mức độ cao có thể chỉ ra bệnh tiểu đường và cần phải đánh giá lại. Khỉ có hàm lượng protein và globulin tổng số cao hơn, dao động rộng rãi. Globulin tăng cao có thể gợi ý tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng.
10. Chất vô cơ và chất điện giải:
Sự khác biệt về canxi và phốt phát ở khỉ vượt xa ở chó. Nồng độ chất điện giải ở khỉ có thể thay đổi đáng kể, đôi khi được quan sát thấy ở mức độ cao. Nhìn chung, các thông số này cung cấp những hiểu biết có giá trị về chức năng của cơ quan và tác dụng tiềm ẩn của các chất thử nghiệm trong các nghiên cứu tiền lâm sàng.
Phần kết luận:
Việc diễn giải dữ liệu bệnh lý lâm sàng trong các nghiên cứu liên quan đến chó và khỉ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm cỡ mẫu nhỏ, sự biến đổi của từng động vật và các yếu tố liên quan đến nghiên cứu khác. Trong khi sự khác biệt về quần thể vẫn còn quan trọng thì các biến thể của từng loài động vật có thể có ý nghĩa biểu thị lớn hơn. Việc giải thích đúng dữ liệu bệnh lý lâm sàng đòi hỏi phải đánh giá kỹ lưỡng tất cả dữ liệu có sẵn, hiểu đặc điểm của loài và xem xét tác động của các biến số thiết kế nghiên cứu khác nhau.
